Een land kan zich in zijn grondwet als seculier verklaren zonder dat deze seculariteit zich vertaalt in het dagelijks leven van zijn inwoners. Omgekeerd behouden sommige staten een officiële kerk terwijl ze een diep seculiere samenleving tonen. Begrijpen welke landen werkelijk de meest seculiere zijn, vereist dat we verder gaan dan alleen de tekst van de wetten en observeren hoe religie (of niet) invloed heeft op de instellingen en de bevolking.
Grondwettelijke seculariteit en secularisatie: twee verschillende realiteiten
Wanneer we het hebben over “seculiere landen”, mengen we vaak twee verschillende zaken. De eerste is juridisch: de staat bevestigt in zijn grondwet dat hij geen enkele religie bevoordeelt. De tweede is cultureel: de bevolking beoefent religie weinig, en religie beïnvloedt de politieke beslissingen niet.
Verder lezen : Alles wat u moet weten over de afstand tussen Québec en Montréal en hoe u uw reis kunt plannen
Laten we een sprekend voorbeeld nemen. Frankrijk en Mexico behoren tot de zeer weinige landen die expliciet het woord “seculariteit” (of het equivalent) in hun grondwet gebruiken. Deze formele inschrijving blijft wereldwijd uitzonderlijk. De meeste democratieën die de staat van de erediensten scheiden, doen dit zonder deze specifieke term te gebruiken.
Daarentegen heeft Zweden tot 2000 een staatskerk behouden, en Noorwegen tot 2012. Deze twee landen staan echter regelmatig bovenaan de lijst van de meest geseculariseerde samenlevingen ter wereld. De juridische etikettering zegt dus niet alles. Om de seculariteit in de wereld te verdiepen, moeten verschillende leeswijzen worden gecombineerd: grondwettelijke tekst, financiering van erediensten, plaats van religie in het onderwijs en de werkelijke praktijk van de bevolking.
Aanrader : Wat zijn de vastgoedprijsvoorspellingen voor 2027: trends en perspectieven
Criteria gebruikt om de meest seculiere landen te classificeren
Internationale ranglijsten van de mate van seculariteit beperken zich niet tot het controleren of een grondwet de scheiding van kerk en staat vermeldt. Academisch onderzoek, met name dat van het programma “Religion and the Secular State” van de Universiteit van Bologna, combineert verschillende criteria om een betrouwbaardere samengestelde index te produceren.
Hier zijn de belangrijkste evaluatiecriteria:
- Juridische neutraliteit van de staat: afwezigheid van een officiële religie, gelijke behandeling tussen geloofsgemeenschappen, geen religieuze eed voor openbare functies.
- Financiële autonomie van de erediensten: de staat financiert religieuze instellingen niet rechtstreeks, of doet dit op een strikt gelijke en optionele manier (bijvoorbeeld vrijwillige kerkbelasting).
- Gegarandeerd religieus pluralisme: effectieve vrijheid van eredienst, recht om niet te geloven, afwezigheid van godslastering in het strafrecht.
- Scheiding in het openbaar onderwijs: geen verplichte religieuze lessen, schoolprogramma’s onafhankelijk van religieuze autoriteiten.
Dit soort samengestelde index plaatst regelmatig landen aan de top die verrassen. Frankrijk staat erin, maar het is niet alleen, en zelden eerste.
Noordse landen en Oost-Azië aan de top van de ranglijsten
De resultaten van deze evaluaties dagen een heersende opvatting uit: seculariteit zou een voornamelijk Frans of westers model zijn. In werkelijkheid domineren de noordse landen en verschillende staten in Oost-Azië de ranglijsten van institutionele secularisatie.
Zweden, Denemarken, Noorwegen en Estland staan systematisch bovenaan de lijst van de meest geseculariseerde landen. Hun bevolking vertoont zeer lage religieuze praktijkpercentages. Hun instellingen hebben geleidelijk de formele banden met de historische kerken doorbroken, hoewel sommige resten blijven bestaan (bijvoorbeeld een optionele kerkbelasting in Denemarken).
De zaak van Japan
Japan is een bijzonder interessant geval. Zijn grondwet na de oorlog legt een strikte scheiding op tussen de staat en religieuze organisaties. De dagelijkse religieuze praktijk is daar marginaal, hoewel shintoïstische of boeddhistische rituelen de sociale leven punctueren zonder dogmatische betekenis. Japan combineert strikte juridische scheiding en een lage religieuze invloed op de politiek, wat het zeer hoog plaatst in de samengestelde indexen.
Frankrijk: een uniek model, niet per se het meest geavanceerde
De wet van 1905 over de scheiding van kerken en staat blijft een historische referentie. De Franse Republiek schrijft seculariteit voor als constitutioneel principe. Dit juridische kader is een van de meest expliciete ter wereld.
Frankrijk onderscheidt zich door de verbod op publieke financiering van erediensten (met opmerkelijke uitzonderingen in Alsace-Moselle) en door een actieve opvatting van neutraliteit in de openbare ruimte, met name in het onderwijs. Het Franse model is juridisch radicaal maar niet uniek in zijn concrete effecten op de samenleving.
Waarom statische ranglijsten snel verouderd raken
Een gefixeerd panorama van “seculiere landen” stelt een fundamenteel probleem aan de orde: de relatie tussen staat en religie evolueert voortdurend. Sinds het einde van de jaren 2010 hebben verschillende landen die als zeer seculier worden beschouwd, hun wettelijke kader gewijzigd, soms in een onverwachte richting.
Noorwegen heeft in 2012 de lutherse kerk formeel van de staat gescheiden, waardoor het seculiere karakter is versterkt. Zweden deed hetzelfde in 2000. Deze recente ontwikkelingen tonen aan dat institutionele secularisatie een proces is, geen vaste staat.
In de andere richting hebben sommige landen die op de lijsten van “seculiere landen” stonden, gezien dat religie weer invloed kreeg in de publieke sfeer, via politieke partijen of onderwijshervormingen. Een ranglijst die vijf jaar geleden werd gepubliceerd, kan dus al verouderd zijn.
Het vergelijken van de graden van seculariteit tussen landen vereist ook rekening te houden met de lokale religieuze contexten. Een land met een sterke meerderheid van één enkele geloofsgemeenschap beheert de neutraliteit niet op dezelfde manier als een multireligieus land. Het recht van erediensten in Duitsland (systeem van erkende erediensten met kerkbelasting) heeft niets te maken met de strikte scheiding in Frankrijk, en toch is de religieuze vrijheid daar stevig gegarandeerd.
Het classificeren van de “meest seculiere” landen komt uiteindelijk neer op het kiezen van criteria. Als men de grondwettelijke tekst prioriteit geeft, komen Frankrijk en Mexico aan de top. Als men de werkelijke secularisatie van de samenleving meet, nemen de Scandinavische landen, Estland en Japan de overhand. Geen enkele unieke ranglijst vangt de volledige complexiteit van de relatie tussen een staat, zijn wetten en de overtuigingen van zijn bevolking.